Posts Tagged ‘کفایة الاصول’

تلاش‎های پس از آخوند برای تغییر ابواب علم اصول

فوریه 22, 2015

دوران پس از وحید بهبهانی (م۱۲۰۵ه)، عصر تکامل اصول فقه است. سید محمدباقر صدر سه مرحله را برای اصول برمی‌شمرد، عصر آماده‌سازی، عصر علم و عصر کمال. [المعالم الجدیده، ص ۸۷]. دکتر ابوالقاسم گرجی تحولات علم اصول را از آغاز تا امروز به نه دوره تقسیم می‌کند.[تاریخ فقه و فقها،۳۲۸] در هر دو تقسیم، آغازگر دوران تکامل وحید بهبهانی است که به مبارزه با اخباریین پیوست. ویژگی این دوره زدودن علم اصول از مسائل کلامی غیرمرتبط و طرح مباحثی نو در اصول بود. این دوره همراه با تدقیق و تحقیق فراوان همراه است.

صدر اصولیین این دوره را به سه دسته تقسیم می‌کند. طبقه نخست شاگردان مستقیم وحید بهبهانی، مانند؛ میرزای قمی (۱۲۳۱ ه) و کاشف الغطاء (۱۲۲۷ ه). در طبقه دوم فقهایی مانند شریف العلماء (۱۲۲۷ ه)، ملا احمد نراقی (۱۲۴۵ه) و صاحب جواهر (۱۲۶۶ ه) دیده می‌شوند. طبقه سوم که علم اصول به اوج می‌رسد با شیخ مرتضی انصاری (۱۲۸۱ ه) آغاز می‌شود و پس از آن شاگردان وی به تکمیل و ارتقاء مکتب وی پرداخته‌اند. [المعالم الجدیده، ۸۸]

در این دوران کتب فراوانی در اصول تألیف شد. مهم‌ترین کتب این دوره را می‌توان این چنین شمرد؛ الفوائد الحائریه وحید بهبهانی، هدایه المسترشدین محمدتقی اصفهانی (۱۲۴۸ه)، الفصول فی علم الاصول محمدحسین اصفهانی (۱۲۶۰ه)، فرائدالاصول معروف به رسائل شیخ انصاری و کفایه الاصول آخوند خراسانی (۱۳۲۹ه).

شیخ انصاری فرائدالاصول را بر مبنائی نو پایه‌ریزی کرد و مسائل را بر اساس قطع و ظن و شک بنا نهاد. در مبحث ظن به کتاب و سنت و اجماع پرداخت و اصول عملیه را که موضوعشان شک بود، در مبحث شک جا نهاد. این فصل‌بندی نو در کنار نوآوری‌‌هایی مانند حکومت و ورود به تکامل اصول کمک فراوانی کرد.

پس از شیخ انصاری، آخوند محمدکاظم خراسانی کتاب کفایه الاصول را در سال ۱۳۲۰ هـ نوشت. این کتاب پس از چندین دوره تدریس خارج اصول به رشته تحریر درآمد و مشتمل بر آخرین آراء اصولی وی بود. این کتاب پس از تألیف محور دروس سطوح عالی و خارج حوزه‌های علمیه شد. طلاب کفایهالاصول را در سال‌های پایانی سطح پس از فراگیری فرائدالاصول درس می‌گیرند. هم‌چنین محور ابواب دروس خارج کتاب کفایه است و مدرسین خارج اصول مباحث خود را بر اساس آن تنظیم ‌می‌کنند. پس از تألیف کفایه صدها شرح و تعلیقه بر آن نگاشته شد و دیگر کتب اگر شرح یا تعلیقه بر آن نبود بر اساس تبویب آن بود.

کفایه از یک مقدمه و هشت مقصد و یک خاتمه تشکیل شده است. مقدمه به تعریف علم اصول و موضوع آن و چیستی تمایز علوم و غرض علم اصول و هم‌چنین به چیستی وضع و علائم آن و احوال لفظ و بحث صحیح و اعم، استعمال لفظ در اکثر از معنا و مشتق پرداخته است. مقدمه شامل مباحثی است که از مبادی علم اصولند نه از اجزاء و مسائل آن.

هشت مقصد کفایه را می‌توان به دو دسته کلی مباحث الفاظ و مباحث حجت تقسیم کرد. فرائدالاصول شیخ انصاری به مباحث الفاظ نمی‌پردازد و کفایه از این جهت جامع‌تر از رسائل شیخ است. پنج مقصد نخست مباحث الفاظ را شامل می‌شوند. مقصد اول درباره‌ امر، دوم در نهی، سوم در مفاهیم، چهارم در عام و خاص و پنجم در مطلق و مقید و مجمل و مبین است. سه مقصد ششم تا هشتم مباحث حجت را تشکیل می‌دهند؛ مقصد ششم در امارات و هفتم در اصول عملیه و مقصد پایانی در تعادل و تراجیح است که از ملحقات مباحث حجت است. آخوند در خاتمه مبحث اجتهاد و تقلید را طرح می‌کند که در واقع مبحثی اصولی نیست و از این جهت به عنوان خاتمه طرح شده است.

این دسته بندی همچنان بر کتب اصولی و دروس خارج حوزه‌های علمیه سایه افکنده است. محوریت کفایه در کتب اصولی و دروس خارج را نمی‌توان در یک کتاب فقهی دید؛ چنان‌چه برخی شرایع را محور دروس خارج فقه قرار داده‌اند و بسیاری عروه الوثقی سید کاظم یزدی را. مرحوم آیت الله فاضل لنکرانی تحریرالوسیله امام خمینی را محور درس خارج فقه خود قرار داده بود. اما در اصول تنها کفایه محوریت دارد.

پس از آخوند خراسانی تا به امروز سه نسل از شاگردان مستقیم و باواسطه‌ وی، با شرح و تعلیقه بر کتاب وی به غنای علم اصول افزودند. در هر سه نسل برخی علمای اصولی به تلاش برای بازسازی و نوآوری ابواب اصول دست زدند. اگرچه این تلاش‌ها در زمان خود به ثمر ننشست و تاکنون نتوانسته است بر فصل بندی کتاب کفایه چیره شود، اما تأثیر آن در حوزه‌های علمیه نمایان است.

در طبقه نخست شاگردان آخوند، شیخ محمدحسین غروی اصفهانی مشهور به کمپانی (۱۳۶۱ ه) برای نخستین بار برای تغییر ابواب اصول تلاش کرد. وی نگارنده نهایهالدرایه یکی از دقیق‌ترین و مهم‌ترین تعلیقه‌ها بر کفایه است. در اواخر عمر به تألیف الاصول علی النهج الحدیث پرداخت. وی این کتاب را چنان‌چه از اسمش روشن است بر اسلوبی نو و فصل‌بندی تازه بنا نهاد. اما این کتاب تنها تا مبحث اِجزاء نوشته شده است و هیچ‌گاه به پایان نرسید و مؤلف پیش از اتمام درگذشت.

علت آن‌که غروی اصفهانی به تلاش برای تغییر ابواب دست زد این بود که بسیاری از مسائلی که در بحث الفاظ مطرح می‌شدند، جهت طرح آن‌ها لفظ نبود، بله گاهی از مستقلات عقلی بودند و گاهی از غیرمستقلات عقلی. برای نمونه بحث مقدمه واجب و ضد و اجزاء در کفایه از مباحث الفاظ است. اما لحاظ طرح این مباحث عقلی است نه لفظی. این سؤال که آیا وجوب یک شیء دلالت بر وجوب مقدمه آن می‌کند، بحثی لفظی نیست بل‌که عقلی است. الاصول علی النهج الحدیث در تلاش بود که این مباحث را از عنوان عام الفاظ جدا کند و در بابی مستقل بگنجاند.

دسته‌بندی کتاب ناتمام الاصول علی نهجه الحدیث چنان‌چه در مقدمه مؤلف مرحوم آمده است شامل یک مقدمه و چهار باب و یک خاتمه است. مقدمه در مبادی تصوری و تصدیقی است. خود این مبادی به مبادی لغوی و مبادی حکمی تقسیم می‌شوند. باب اول از ابواب چهارگانه را مسائل عقل نظری و عملی تشکیل می‌دهد و در باب دوم به مباحث لفظی می‌پردازد. مؤلف این بخش را به سه مقصد تقسیم می‌کند. باب سوم مطابق مقصد ششم و هفتم کفایه است و به حجت‌ای شرعیه در فقه می‌پردازد. باب چهارم نیز مانند مقصد آخر کفایه به تعارض دو حجت اختصاص دارد. خاتمه شامل سه مبحث برائت، احتیاط و اجتهاد و تقلید است. در این کتاب اصول عملیه که از کتاب رسائل شیخ جزء مهمی از اصول شمرده می‌شد، در یک باب نیامده است. بل‌که دو مبحث برائت و اشتغال در خاتمه آمده است و استصحاب در باب سوم مطرح شده است که از حجج شرعی بحث می‌کند. .[بحوث فی الاصول،۲۲]

نسل دوم شاگردان آخوند، به دو تغییر متفاوت در تبویب مباحث اصولی روی آوردند. نخست محمدرضا مظفر از شاگردان غروی اصفهانی به نگارش کتاب اصول الفقه همت گماشت. این کتاب برای تدریس در دوره‌ی مقدمات تألیف شد و آن را پیش از رسائل و کفایه می‌خواندند. این کتاب با توجه به همان اشکال غروی اصفهانی بر فصل بندی کفایه، فصل‌بندی نوی را ارائه داده است که بسیار متأثر از کتاب الاصول علی النج الحدیث است.

اصول فقه مظفر، از یک مقدمه که به مبادی علم و وضع و تحلیل‌های لغوی اختصاص دارد و چهار مقصد تشکیل شده است. مقصد اول به مباحث الفاظ مانند دلالت صیغه امر بر وجوب، مفهوم و منطوق می‌پردازد. در مقصد دوم وی همانند استاد خود استلزامات عقلی را از مباحث الفاظ جدا کرده است. در این مقصد مباحثی هم‌چون مقدمه واجب، ضد، اجتماع امر و نهی و دلالت نهی بر فساد و … دیده می‌شود. مقصد سوم در مباحث حجت است. مقصد چهارم در اصول عملیه. در مقصد سوم از ادله‌ای که حجیت آن نفی می‌شود مانند قیاس و استحسان نیز بحث می‌شود. این ادله نزد علمای عامه حجت شمرده می‌شوند، دیدگاه مظفر به طرح این ادله انتقادی است و مطابق رأی اصولیون شیعی آن‌ها را رد می‌کند.

تقسیم بندی اصول فقه اگرچه متأثر از الاصول علی النهج الحدیث است، اما با تجمیع اصول عملیه در مقصد چهارم و تقدیم مباحث لفظی بر عقلی و نیز یک باب کردن مباحث حجت با تعادل و تراجیح از کتاب استاد جدا می‌شود. این کتاب نیز همانند کتاب پیشین ناتمام ماند و مباحث اصول عملیه به پایان نرسید. از این جهت احتمال داشت این کتاب بخش پایانی به نام خاتمه داشته باشد.

از دیگر شاگردان مرحوم محمدحسین اصفهانی که مباحث اصولی را بر این شیوه بنا نهاد، مرحوم آیت الله محمدتقی بهجت بود. کتاب اصولی وی بر اسلوب استاد خود در الاصول علی النهج الحدیث است و از اسلوب کفایه اعراض کرده است.

دومین تلاش متفاوت برای ارائه فصل بندی نو مسائل اصول را شهید سید محمدباقر صدر آغاز کرد. وی در دو کتاب المعالم الجدیده و دروس فی اصول الفقه که به حلقات ثلاث مشهور است به تبویب نوی دست زد. تلاش غروی اصفهانی و به تبع وی محمدرضا مظفر نوعی جداسازی مسائل و تفکیک بود. ایشان مسائل مستقلات و غیرمستقلات عقلی را از مباحث الفاظ جدا کردند و در فصلی جدا قرار دادند، به این معنا که نگاه به مسائل عوض نشد و تنها تفکیک مباحث را در پی داشت؛ اما شهید صدر نگاه به مسائل اصول را تغییر داد و به دنبال آن ابواب مباحث را دگرگون ساخت. پیش از وی اصول در دو بخش مباحث الفاظ و مباحث حجت طرح می‌شد و با رویکرد غروی اصفهانی و مظفر مباحث مستقلات و غیرمستقلات عقلی از مباحث الفاظ جدا شد. در این نگاه چند مبحث متفاوت در کنار هم قرار داشتند که غرض واحد باعث اجتماع آنان بود. اما در نگاه صدر یک سایه کلی بر تمام مباحث حاکم است و همه مباحث در سایه آن مطرح می‌شوند و چند مسأله جدا از هم با غرض واحد نیستند. صدر در مباحث مقدماتی با نظری تازه درباره موضوع علم اصول پایه‌های طرح نو خود را درمی‌اندازد. او موضوع علم اصول را ادله نمی‌داند بل‌که هرچه که شأنیت دلیل بودن و عنصر مشترک عملیات استنباط حکم بودن را داشته باشد، موضوع علم اصول است. وی آن‌گاه به تنویع بحث می‌پردازد.

فقیه وقتی در برابر حکمی قرار می‌گیرد دو حالت پیش‌روی اوست؛ یا به دلیل دست می‌یابد که کاشف حکم باشد یا به دلیل کاشف دست نمی‌یابد بل‌که به دلیلی دست می‌یابد که کاشفیت ندارد، اما وظیفه عملی وی را در برابر حکم مجهول تعیین می‌کند. با این تقسیم مباحث اصولی به دو مبحث تقسیم می‌شود، یکی مبحث ادله محرزه و دیگری اصول عملیه. در هر استدلال فقهی، فقیه در یکی از این دو موضع قرار می‌گیرد و احتمال سومی طرح نمی‌شود.
در اصول، از عناصر مشترک و قواعد کلی، که دلیل و اصل عملی را در برمی‌گیرد، بحث می‌شود. آن‌چه در دوقسمت کلی اصول، کارگشا و مشترک است عنصر قطع است و از این رو مسءله قطع به ابتدای اصول منتقل شده است و به عنوان عنصر مشترک در تمامی قسمت‌ها بررسی می‌شود. با توجه به قطع مباحث اصول در دو قسمت دلیل و اصل دنبال می‌شود.

در بخش ادله محرزه، سه نوع دلیل که با توجه به عنصر قطع یا تامند یا متمَم، بررسی می‌شوند؛ دلیل لفظی، دلیل عقلی و دلیل استقرائی. مباحث الفاظ که پیش از مباحث حجت مطرح می‌شود، زیر عنوان دلیل لفظی که خود زیرمجموعه ادله محرزه است، طرح می‌شود. در دلیل عقلی به استلزامات و روابط احکام با هم پرداخته می‌شود و مسائلی هم‌چون ضد و اجزاء . مقدمه واجب تحت این مبحثند. در دلیل استقرائی هم از رابطه قیاس و استقراء سخن به میان می‌آید. در این بخش استقراء مباشر مطرح می‌شود و آن مجموعه قراینی است که ما را به دلیل حکم نه خود حکم می‌رساند و شامل مباحث اجماع و شهرت و سیره و بناء عقلا می‌شود. پایان بخش نخست، مبحث تعارض میان ادله است.

بخش دوم که شامل اصول عملیه است، با مبنای متفاوت صدر در اصل اولی، این مباحث را دگرگون می‌بینیم. صدر قائل است اصل اولی در تکالیف احتیاط است، این اصل بر مبنای نظریه حق الطاعه شکل می‌گیرد. به این معنا که هرگاه ملف شک داشته باشد در این موضوع تکلیفی هست یا نه، اصل اولی این است که تکلیفی وجود دارد و مکلف باید خود را بری الذمه کند. این نظریه مخالف مبنای مشهور اصولیین است که قائلند اصل اولی برائت است و در شک در تکلیف حکمی بر گردن مکلف نیست.[درآمدی بر علم اصول، علی صفائی حائری،۶۳-۶۷، انتشارات لیله القدر]

نگاه نو صدر به مباحث اصول و دگرگون کردن تبویب اصول، با استقبال مواجه نشد. شاید نثر نوین و عصری و ناآشنائی اساتید با این دسته‌بندی نو در مهجور بودن آن بی‌تأثیر نباشد.

در نسل سوم شاگردان آخوند، تلاش‌هایی برای دگرگونی انجام شده است. الرافد آیت الله سید علی سیستانی و مبادی الاصول عبدالهادی فضلی و نیز ترتیب ابواب درس خارج اصول صادق لاریجانی را از جمله کوشش‌هایی است که برای تغییر تبویب و در نییجه ارتقاء و تکامل اصول دانست.

اگرچه روح حاکم بر کتب اصولی و دروس خارج اصول همچنان همان تبویب کفایه است؛ چنان‌چه دو کتاب الموجز و الوسیط آیت الله جعفر سبحانی که برای تدریس در دوره مقدمات نگاشته شده است، از کفایه تبعیت کرده‌است، اما باید آرام آرام شاهد ثمربخشی تلاش‌های اصفهانی و مظفر و صدر در فصل‌بندی جدید اصول باشیم.

پ.ن:
این یادداشت را برای شماره مرداد ۱۳۹۰ مجله شهروند امروز نوشته بودم.
کتاب فلسفه علم اصول آیت الله لاریجانی به تازگی چاپ شده است. درباره اش خواهم نوشت.

مینیمال نویسی در تدوین کتب آموزشی حوزه

ژانویه 23, 2014

ملاسعدالدین تفتازانی(۷۱۲-۷۹۱ ه.ق) وقتی تهذیب المنطق را نگاشت، ادعا کرد هر کس توانست یک واو از این کتاب کم کند بدون این‌که به معنایش خلل وارد کند، در ازای هر کلمه‌ای یک سکه جایزه خواهد داد. شیخ بهائی (۹۵۳-۱۰۳۰ ه.ق) دو قرن بعد در پاسخ به این ادعا گفت اگر من آن زمان بودم، صدها سکه از وی می‌گرفتم.

متن محوری در نظام آموزشی حوزه
نظام آموزشی حوزه‌های علمیه تا پیش درس خارج، متن محور است. بدین معنا که یک کتاب خاص به عنوان متن درسی انتخاب می شود و استاد در‌صدد است که محتوای کتاب و نظرات مؤلف را به شاگردان بیاموزد ولوا ین که گاهی اندیشه‌های مؤلف مخالف نظر مشهور باشد. از این رو در تاریخ علمی حوزه ها دانشمندان بسیاری برای تصنیف کتب درسی تلاش کردند‌.

شیوه‌های متفاوت تدوین کتب درسی
با نگاهی که به کتب درسی حال و گذشته‌ی حوزه‌ها، شیوه‌های گوناگونی را در تألیف و تدوین این کتاب‌ها مشاهده می‌کنیم. برخی کتب به نظم تدوین شده‌اند مانند الفیه این مالک در نحو، منظومه ملاهادی سبزواری در منطق و فلسفه. دسته‌ای از کتب درسی بر پایه‌ی متنی دیگر بنا شده‌اند و شرح یا حاشیه بر متنی دیگرند، مانند النهجة المرضیه جلال‌الدین سیوطی که شرحی مزجی بر الفیه است یا الروضة البهیة شهید ثانی که شرخ المعة الدمشقیه شهید اول است، هم‌چنین می‌توان به حاشیه ملاعبدالله بر تهذیب المنطق تفتازانی اشاره کرد. حتی گاهی در میان کتب درسی رایج کتاب‌هایی یافت می‌شود که شیوه‌ی تدوین آن درسی نیست و خود مؤلف هم بنای نوشتن کتاب درسی را نداشته است، اما به دلیل قوت محتوا به کتاب درسی تبدیل شده است. از این میان می‌توان به کتاب مکاسب و رسائل شیخ انصاری و هم‌چنین معالم اشاره کرد.

موجزنویسی کتب درسی
یکی از شیوه‌هایی که در کتب درسی حوزه مرسوم بوده است، موجزنویسی است. موجزنویسی به این معنا که مصنف تلاش کرده است که متن کتاب به گونه‌ای باشد که مسائل علم را در کم‌ترین کلمات بنویسند و واژه‌های توضیحی و تفسیری را به کار نبرند. همین سبک امروزه یکی از سبک‌های ادبیات داستانی است که به آن مینیمالیسم گفته می‌شود. مینیمالیسم یا ساده‌گرایی در ادبیات، سبک یا اصلی ادبی است که بر پایه فشردگی و ایجاز بیش از حد محتوای اثر بنا شده‌است. مینیمالیست‌ها در فشردگی و ایجاز تا آنجا پیش می‌روند که فقط عناصر ضروری اثر، آن هم در کمترین و کوتاه‌ترین شکل، باقی بماند. به همین دلیل کم حرفی از مشخص‌ترین ویژگی‌های این آثار است. «ریموند کارور» نویسنده آمریکایی از مشهورترین مینی‌مال‌نویس‌ها در ادبیات داستانی است.

تهذیب المنطق، الصمدیة،  اللمعة الدمشقیة، کفایة الاصول 
تفتازانی در مقدمه ی تهذیب المنطق پس از حمد و ثنای خداوند این‌گونه می‌نویسد: وبعد فهذا غایة تهذیب المنطق فی تحریر المنطق و الکلام. ملاعبدالله در حاشیه این کلمات می‌نویسد که نگفته است در بیان منطق و کلام؛ زیرا در واژه‌ی تحریر اشاره به این است که این کتاب از حشو و زیادت خالی است. [حاشیه ملاعبدالله، ص ۱۱] برای نمونه می توان به این عبارت اشاره کرد که معنای لفظ مشترک و منقول [با اشاره به انواع آن] و نیز حقیقت و مجاز را در بیست کلمه گفته است. و ان کثر فان وضع لکل فمشترک و الا فان اشتهر فی الثانی فمنقول ینسب الی الناقل و الا فحقیقة و مجاز.

اما می‌توان شاهکار موجزنویسی را در کتاب صمدیه مشاهده کرد. این کتاب را بهاءالدین محمد بن‏ حسین عاملی معروف به شیخ بهائی تحریر کرده است. این کتاب از دیرباز تا به امروز به عنوان یکی از متون درسی ادبیات عرب در حوزه‌های علمیه تدریس می‌شود. مؤلف با رعایت حسن اعجاز به بیان ابواب گوناگون علم نحو پرداخته است و خوانندگان را در پیچ و تاب قیل وقال‌ها فرونینداخته و تلاش کرده است تا به بیان لب اللباب و فصل الخطاب مباحث بسنده کند. تبویب این کتاب طرحی نو در تبویب مباحث نحوی است.[نگاهی به کتاب الحدائق الندیة، کتاب ماه دین، شماره ۱۵۱]  می‌توان زیبایی ایجاز را در این کلمات شیخ بهائی دید: « و المبرد ان کان کالخلیل فکالخلیل و الا فکیونس و الا فکالبدل» که در مقام بیان قول مبرد است.

هم چنین می‌توان به کتاب اللمعه الدمشقیه اشاره کرد که به صورت موجز نگاشتهشده است و شهید ثانی بر آن شرح نوشته است. کتاب کفایة الاصول آخوند خراسانی نیز یک دوره اصول استدلالی است که در کمترین کلمات نوشته شده است. اما متن این کتاب به قدرت متون دیگر کتب نیست. آخوند این کتاب را در حالی نوشت که علم اصول متورم شده بود و کتب اصولی حجیم شده بودند.

در کنار تصنیف کتب موجز، تلاش هایی برای تلخیص و موجزکردن کتب دیگران مؤلفان نیز مشاهده شده است. مثلا خطیب قزوینی به تلخیص مفتاح العلوم سکاکی دست زد.
امروزه شیوه موجزنویسی کتب درسی تقریبا منسوخ شده است و کسانی که به تدوین کتب درسی همت می‌گمارند سعی می‌کنند به جای واژه‌های کوتاه و موجز ومغلق، عباراتی ساده را به خواننده تقدیم کنند و اصل را بر ساده فهمی می‌گذارند. در واقع این اشکال به موجزنویسی وارد است که موجب مغلق شدن و دیرفهمی عبارات می‌شود و در بسیاری اوقات به معما می‌مانند و طلاب وقت بسیاری را به حل رموز عبارت می‌گذرانند. اما می‌توان در یادماندگی را از محاسن موجزنویسی برشمرد. تلاش محصل برای یافتن معنای عبارت موجب می‌شود این عبارت کوتاه که دربردارنده معانی بسیار است تا سالها در یاد بماند.

نوشته شده برای پایگاه روات حدیث