استعاره در خدمت استدلال و مغالطه

مه 9, 2015

«وی افزود: در یک کلمه باید گفت که اسب زین شده را داده‌ایم و افسار پاره تحویل گرفته‌ایم.» حسین شریعتمداری، بیانیه سوئیس را بده بستان، معامله و خرید و فروش تصویر کرده است. در این معامله اسب زین شده –شی گرانبها- داده می‌شود و افسار پاره –شی بی ارزش- گرفته می‌شود. در این متن، شریعتمداری استدلالی نمی‌کند، اما از استعاره برای اثبات مدعای خود کمک می‌گیرد.

اگر شریعتمداری می‌خواست به زبان غیراستعاری این کلمات را بگوید، باید چیزی شبیه  این کلمات می‌گفت:«تعهداتی که در بیانیه سوئیس، ایران به آن متعهد شده است، بخشی از آنچه را که در این سال‌ها انجام داده‌ایم، از ما خواهد گرفت –همان اسب زین شده- و این به ضرر ماست و آنچه آنان بدان متعهد شده‌اند، برای ما سودی نخواهد داشت –افسار پاره شده-» اگر اینگونه می‌گفت آنگاه باید برای «به ضرر ماست» و «برای ما سودی ندارد» استدلال بیاورد.

استعاره مفاهیم غیرعینی و غیرتجربی و چیزهایی را که در عالم تجربه و لمس نمی‌شود، در قالبشی عینی و تجربه شده و لمس شده می‌آورد. زیبایی را در «ماه بودن» به تصویر می‌کشد. شریعتمداری همین کار را کرده است، بیانیه سوئیس را از قالب کلمات حقوقی بیرون می‌آورد و در قالب یک داستان که برای گوینده و مخاطب میتواندلمس شده و تجربه شده باشد، می‌ریزد. داستان می‌شود یک معامله، اسب زین شده در برابر افسار پاره. مخاطب به سادگی نادرستی و سفیهانه بودن این معامله را درک می‌کند. در اینجا استدلالی در اثبات اینکه تعهدات ایران، از دست دادن منافع است و به ضرر او  است و تعهدات طرف مقابل هیچ سودی برای ما ندارد و آن‌ها چیزی از دست نمی‌دهند، گفته نشده است. اما گوینده با استدلال استعاری اسب زین شده و افسار پاره، در پی اثبات این است که این معامله فاجعه، احمقانه و سفیهانه است؛ تنها با یک استعاره.

استعاره کارکردهای مختلفی می‌تواند داشته باشد. معلم دبستان با استفاده از استعاره لامپ و توپ، روز و شب را به بچه‌ها آموزش می‌دهد. ملموس کردن اتفاقاتی که یا لمس نمی‌شوند و یا لمسشان سخت است، به کمک فهماندن و آموزش می‌آید. شاعر و نویسنده برای آراستن و زیبایی شعر و نثرش از استعاره کمک می‌گیرد. اما همه‌اش در مدرسه و شعر اتفاق نمی‌افتد. زبان و کلمات عادی ما پر است از استعاره‌ها؛ استعاره‌هایی که گویا مجاز نیستند و حقیقت‌اند. همین مذاکرات هسته ای را ببینید. «مذاکرات به بن بست رسید.»، «تنها چند گام تا رسیدن به توافق»، «برای رسیدن به توافق جامع راه طولانی طی شد» و … گفتگوها به سفر می‌ماند. راه طولانی، طی شدن راه، گام برداشتن، به بن رسیدن و … لوازم سفر است. در نظریه‌های نو در باب استعاره، استعاره امری صرفاً زبانی و برای تزیین کلام نیست؛ بلکه در اندیشه و مفاهیم و تصورات رخ می‌دهد و زبان نما و نمود آن تصورات است. یعنی «عشق سفر است» پیش از آنکه در کلام بیایید، در ذهن این استعاره شکل گرفته است.

بگذریم. یک استدلال استعاری تا هنگامی که تنها از استعاره برای اثبات مدعا کمک می‌گیرد، نمی‌تواند چیزی را اثبات کند و مغالطه است. استدلالِ «تعهدات ما از دست دادن اسب زین شده است، تعهدات آن‌ها دادن افسار پاره است؛ پس این معامله یک معامله سفیهانه است» استدلالی استعاری است و با حذف کردن استعاره از جمله صورت استدلالی خود را از دست می‌دهد و در واقع استدلال نیست.

استدلال استعاری، یک استدلال برهانی نیست و جایگاهش جدل است. در جدل آنچه مهم است اقناع کردن مخاطب به هر طریقی است. برهان جای گل و بلبل و چشم شبیه آهو و اسب و افسار نیست؛ کلمات باید تا می‌توانند از ابهام و مجاز دور باشند.

اما استدلال استعاری شیرینی ای دارد که نمی‌توان در استدلال‌های خشک برهانی یافت؛ خصوصاً آنگاه که رقیب از همین استعاره برای پاسخ استفاده کند. در کتاب‌های منطقی، در باب آموزش جدل گفته شده است اگر رقیب از استعاره کمک گرفت، شما هم از همان استعاره استفاده کنید. مثلاً کسی بگوید «اینترنت پنجره ای است رو به جهان و باید پنجره‌ها را گشود و نباید هیچ پنجره ای را بست»، از همین استعاره می‌توان استفاده کرد و پاسخ داد «گاهی هوای بیرون سرد، آلوده و یا طوفانی و گرد و غبار است، در این مواقع پنجره‌ها را می‌بندند» در مقابل استدلال جدلی و استعاری اسب زین شده و افسار پاره، پاسخ‌هایی در مسیر همین استعاره گفته شد. «این اسب زین شده سواری نمی‌دهد و علوفه می‌خورد» یا «برای آنانکه سوارکار نیستند چه فرقی می‌کند که افسار پاره باشد یا اسب زین نداشته باشد؟ آنانکه سوار کارند می‌دانند اسب باید رام شود و سپس قابلیت برای سوارکاری را پیدا کند.» یا این کلمات لیلاز: ««اسب زین شده به مجموع قطعنامه‌های: ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، و ۱۸۰۳ شورای امنیت و تحریم بانک مرکزی و قطع خدمات سوئیفت و تحریم خرید نفت از ایران و…. گفته می‌شود. آنچه اتفاق افتاده تلاش شبانه روزی چند نفر برای پاک کردن گندی که هشت سال به مملکت زده شد. اسب زین شده دلار چند نرخی بود که امثال… از آن بهره گرفته‌اند دولتی که۱۰۰۰ تومان تحویل گرفت و ۴۰۰۰ تومان تحویل داد حتماً دولت سوار بر اسب زین شده بود. افسار پاره هم حتماً دلاری است که دولتی ۴۰۰۰ تومان تحویل گرفت و الان ۳۳۰۰ تومان است». وقتی می‌خواهید از استعاره برای استدلال کمک بگیرید، به پاسخ‌های رقیب رند هم بیاندیشید.

برای شماره یازدهم روشن

کاریکاتور روزنامه قانون در واکنش به اسب زین شده

کاریکاتور روزنامه قانون در واکنش به اسب زین شده

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s