مینیمال نویسی در تدوین کتب آموزشی حوزه

ژانویه 23, 2014

ملاسعدالدین تفتازانی(۷۱۲-۷۹۱ ه.ق) وقتی تهذیب المنطق را نگاشت، ادعا کرد هر کس توانست یک واو از این کتاب کم کند بدون این‌که به معنایش خلل وارد کند، در ازای هر کلمه‌ای یک سکه جایزه خواهد داد. شیخ بهائی (۹۵۳-۱۰۳۰ ه.ق) دو قرن بعد در پاسخ به این ادعا گفت اگر من آن زمان بودم، صدها سکه از وی می‌گرفتم.

متن محوری در نظام آموزشی حوزه
نظام آموزشی حوزه‌های علمیه تا پیش درس خارج، متن محور است. بدین معنا که یک کتاب خاص به عنوان متن درسی انتخاب می شود و استاد در‌صدد است که محتوای کتاب و نظرات مؤلف را به شاگردان بیاموزد ولوا ین که گاهی اندیشه‌های مؤلف مخالف نظر مشهور باشد. از این رو در تاریخ علمی حوزه ها دانشمندان بسیاری برای تصنیف کتب درسی تلاش کردند‌.

شیوه‌های متفاوت تدوین کتب درسی
با نگاهی که به کتب درسی حال و گذشته‌ی حوزه‌ها، شیوه‌های گوناگونی را در تألیف و تدوین این کتاب‌ها مشاهده می‌کنیم. برخی کتب به نظم تدوین شده‌اند مانند الفیه این مالک در نحو، منظومه ملاهادی سبزواری در منطق و فلسفه. دسته‌ای از کتب درسی بر پایه‌ی متنی دیگر بنا شده‌اند و شرح یا حاشیه بر متنی دیگرند، مانند النهجة المرضیه جلال‌الدین سیوطی که شرحی مزجی بر الفیه است یا الروضة البهیة شهید ثانی که شرخ المعة الدمشقیه شهید اول است، هم‌چنین می‌توان به حاشیه ملاعبدالله بر تهذیب المنطق تفتازانی اشاره کرد. حتی گاهی در میان کتب درسی رایج کتاب‌هایی یافت می‌شود که شیوه‌ی تدوین آن درسی نیست و خود مؤلف هم بنای نوشتن کتاب درسی را نداشته است، اما به دلیل قوت محتوا به کتاب درسی تبدیل شده است. از این میان می‌توان به کتاب مکاسب و رسائل شیخ انصاری و هم‌چنین معالم اشاره کرد.

موجزنویسی کتب درسی
یکی از شیوه‌هایی که در کتب درسی حوزه مرسوم بوده است، موجزنویسی است. موجزنویسی به این معنا که مصنف تلاش کرده است که متن کتاب به گونه‌ای باشد که مسائل علم را در کم‌ترین کلمات بنویسند و واژه‌های توضیحی و تفسیری را به کار نبرند. همین سبک امروزه یکی از سبک‌های ادبیات داستانی است که به آن مینیمالیسم گفته می‌شود. مینیمالیسم یا ساده‌گرایی در ادبیات، سبک یا اصلی ادبی است که بر پایه فشردگی و ایجاز بیش از حد محتوای اثر بنا شده‌است. مینیمالیست‌ها در فشردگی و ایجاز تا آنجا پیش می‌روند که فقط عناصر ضروری اثر، آن هم در کمترین و کوتاه‌ترین شکل، باقی بماند. به همین دلیل کم حرفی از مشخص‌ترین ویژگی‌های این آثار است. «ریموند کارور» نویسنده آمریکایی از مشهورترین مینی‌مال‌نویس‌ها در ادبیات داستانی است.

تهذیب المنطق، الصمدیة،  اللمعة الدمشقیة، کفایة الاصول 
تفتازانی در مقدمه ی تهذیب المنطق پس از حمد و ثنای خداوند این‌گونه می‌نویسد: وبعد فهذا غایة تهذیب المنطق فی تحریر المنطق و الکلام. ملاعبدالله در حاشیه این کلمات می‌نویسد که نگفته است در بیان منطق و کلام؛ زیرا در واژه‌ی تحریر اشاره به این است که این کتاب از حشو و زیادت خالی است. [حاشیه ملاعبدالله، ص ۱۱] برای نمونه می توان به این عبارت اشاره کرد که معنای لفظ مشترک و منقول [با اشاره به انواع آن] و نیز حقیقت و مجاز را در بیست کلمه گفته است. و ان کثر فان وضع لکل فمشترک و الا فان اشتهر فی الثانی فمنقول ینسب الی الناقل و الا فحقیقة و مجاز.

اما می‌توان شاهکار موجزنویسی را در کتاب صمدیه مشاهده کرد. این کتاب را بهاءالدین محمد بن‏ حسین عاملی معروف به شیخ بهائی تحریر کرده است. این کتاب از دیرباز تا به امروز به عنوان یکی از متون درسی ادبیات عرب در حوزه‌های علمیه تدریس می‌شود. مؤلف با رعایت حسن اعجاز به بیان ابواب گوناگون علم نحو پرداخته است و خوانندگان را در پیچ و تاب قیل وقال‌ها فرونینداخته و تلاش کرده است تا به بیان لب اللباب و فصل الخطاب مباحث بسنده کند. تبویب این کتاب طرحی نو در تبویب مباحث نحوی است.[نگاهی به کتاب الحدائق الندیة، کتاب ماه دین، شماره ۱۵۱]  می‌توان زیبایی ایجاز را در این کلمات شیخ بهائی دید: « و المبرد ان کان کالخلیل فکالخلیل و الا فکیونس و الا فکالبدل» که در مقام بیان قول مبرد است.

هم چنین می‌توان به کتاب اللمعه الدمشقیه اشاره کرد که به صورت موجز نگاشتهشده است و شهید ثانی بر آن شرح نوشته است. کتاب کفایة الاصول آخوند خراسانی نیز یک دوره اصول استدلالی است که در کمترین کلمات نوشته شده است. اما متن این کتاب به قدرت متون دیگر کتب نیست. آخوند این کتاب را در حالی نوشت که علم اصول متورم شده بود و کتب اصولی حجیم شده بودند.

در کنار تصنیف کتب موجز، تلاش هایی برای تلخیص و موجزکردن کتب دیگران مؤلفان نیز مشاهده شده است. مثلا خطیب قزوینی به تلخیص مفتاح العلوم سکاکی دست زد.
امروزه شیوه موجزنویسی کتب درسی تقریبا منسوخ شده است و کسانی که به تدوین کتب درسی همت می‌گمارند سعی می‌کنند به جای واژه‌های کوتاه و موجز ومغلق، عباراتی ساده را به خواننده تقدیم کنند و اصل را بر ساده فهمی می‌گذارند. در واقع این اشکال به موجزنویسی وارد است که موجب مغلق شدن و دیرفهمی عبارات می‌شود و در بسیاری اوقات به معما می‌مانند و طلاب وقت بسیاری را به حل رموز عبارت می‌گذرانند. اما می‌توان در یادماندگی را از محاسن موجزنویسی برشمرد. تلاش محصل برای یافتن معنای عبارت موجب می‌شود این عبارت کوتاه که دربردارنده معانی بسیار است تا سالها در یاد بماند.

نوشته شده برای پایگاه روات حدیث

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s